Home » Vayetzei – De man van de waarheid

Vayetzei – De man van de waarheid

De man van de waarheid

Vayetzei (Bereishis 28:10-32:3)

 

Door Rabbi Yehonasan Gefen

Jakob staat bekend als de pilaar van Emet, waarheid, zoals dat in het Boek Micha staat, “geef waarheid aan Jakob.”[1] We zien dit in het Tora-gedeelte van deze week wanneer Laban Jacob confronteert en hem beschuldigt van het stelen van zijn afgoden. Jacob antwoordt en schets zijn uitmuntende integriteit, inclusief hoe hij nooit van Labans kudde at, en dat als een schaap minder waard zou worden door een verwonding, Yaakov het verlies van zijn eigen loon zou aftrekken. Gezien Jakobs toewijding aan ‘waarheid’ is het verhelderend om te zien dat hij zijn hele leven op dit gebied op de proef werd gesteld.

Inderdaad tonen analyse van een aantal van de belangrijkste incidenten in Yaakovs leven aan dat hij in posities werd geplaatst waarin hij in situaties werd geplaatst die hem opriepen zich te gedragen op een manier die niet helemaal recht en eerlijk waren. Het doel van dergelijke tests waren dezelfde als de proeven waarmee zijn voorouders werden geconfronteerd; om te zien of hij in staat zou zijn om zijn overheersende toewijding aan de waarheid te overwinnen wanneer hem dat werd bevolen, of wanneer het duidelijk was dat dit Gods wil was.

Het eerste en beroemdste voorbeeld van zo’n proef was het bedrog aan Isaak om de felbegeerde zegen te ontvangen die hij van plan was om aan de kwaadaardige Esau te schenken.[2] Rebecca hoorde Isaac Esau instrueren om voedsel naar hem toe te brengen en dan zou hij zijn zoon zegenen. Rebecca wist door profetie dat Esau het totaal niet verdiende om de zegeningen te ontvangen en dat dit tragische gevolgen zou hebben als hij dat zou doen. Daarom droeg ze haar zuivere zoon Jacob op zich te verkleden als Esau, Isaac te misleiden en daardoor de zegeningen te ontvangen. Jacob was geschokt door dit bevel en uitte zijn angst om als leugenaar te worden ontmaskerd. Toch beveelt Rebecca hem om haar te gehoorzamen en beroept zich op zijn verantwoordelijkheid om naar zijn moeder te luisteren.[3] Op deze manier werd Jakob in een situatie gebracht waarin hij ervan overtuigd was dat het Gods wil was dat hij zijn eigen vader in een ernstige zaak misleidde. Rav Yaakov Kamenetsky, die commentaar geeft op deze uitdaging, beschrijft het als Jacobs eigen ‘Akeidah‘ (verwijzend naar de Binding van Isaak) waaruit blijkt dat deze test voor Jacob in moeilijkheid te vergelijken was met die van Abraham.[4]

Vele jaren later keerde Jacob terug naar het land Israël en wordt geconfronteerd met een vijandige Esau. Jacob slaagt erin Esau zodanig te kalmeren dat Esau aanbood Jacob te vergezellen op zijn reizen. Jacob antwoordde door te zeggen dat hij niet in staat zou zijn om hem bij te houden, maar dat hij Esau op de berg Seir zou inhalen en zich weer bij hem zou voegen. In werkelijkheid was Jacob niet van plan Esau in te halen, en daarom loog Jacob technisch gezien.[5] Het is echter opnieuw duidelijk dat het in dergelijke omstandigheden juist was Esau te misleiden. Elke andere aanpak zou rampzalig zijn geweest voor Jacobs familie.

Een laatste voorbeeld waarin in Jacob het juist vond om te handelen op een manier die in strijd leek te zijn met de waarheid, is het incident met Shechem.[6] Nadat Shechem Yaakovs dochter, Deena, met geweld had ontvoerd, bood Shechems vader Chamor, de koning van de Chivites, aan dat de twee met elkaar zouden trouwen en dat de twee naties zich bij elkaar zouden voegen. Rav Kamenetsky merkt op dat bij nader onderzoek het duidelijk is dat Jacob en alle broers betrokken waren bij een bedrieglijk plan waarbij de Hivieten de besnijdenis zouden verrichten en de broers dan zouden komen om Deena naar huis te brengen. Rav Kamenetsky legt hier uit dat Jacob zich realiseerde dat het onmogelijk zou zijn om op een eerlijke manier te handelen met mensen als Shechem en Chamor, in plaats daarvan was het nodig om hen te misleiden om Deena te redden.[7] Zonder Jakobs medeweten doodden Simeon en Levi echter alle mannen in de stad tijdens het bevrijden van Deena.

We hebben gezien hoe Jacobs moeilijkste proeven hem uitdaagden, met name op het gebied van de waarheid, en hij werd een aantal keren gedwongen om te handelen op een manier die oppervlakkig bezien in strijd leek te zijn met Emet. Maar in werkelijkheid waren al deze situaties proeven om te verifiëren dat Yaakov tegen zijn natuur zou handelen wanneer dat Gods wil was. Naast de algemene les dat men de karaktereigenschappen moet perfectioneren die tegen zijn natuur ingaan, leren we een essentiële les in onze benadering van Emet van Jacob. Een persoon kan geloven dat Emet alle andere overwegingen overstijgt, tot het punt waarop sommige mensen geloven in ‘brutaal eerlijk’ zijn, zelfs als ze de slachtoffers van hun ‘eerlijkheid’ pijn doen. De Gemara vertelt ons over een aantal situaties waarin het correct is om onwaar te spreken; bijvoorbeeld om bescheidenheid, nederigheid te bewaren of anderen te helpen. We zien dit zelfs in de Tora waar God enigszins afwijkt van de waarheid omwille van de Shalom Bayit (echtelijke vrede) van Abraham en Sarah.[8] Deze gevallen leren ons dat we Jacob moeten nabootsen in onze toepassing van de eigenschap van Emet – dat wil zeggen om te beseffen dat er momenten zijn waarop het nodig kan zijn om te handelen op een manier die eerlijkheid lijkt tegen te spreken.

Het spreekt vanzelf dat men heel voorzichtig moet zijn om deze les niet te misbruiken en onwaarheid op de verkeerde manier te rechtvaardigen. Het is raadzaam om met een Tora-geleerde te overleggen over specifieke gevallen waarin dergelijke vragen zich voordoen. Een ander relevant punt met betrekking tot liegen leshem Shamayim (omwille van de hemel) is afgeleid van Jacob in zijn houding in de situaties waarin hij werd gedwongen om te liegen. Wanneer Jakob zijn bedenkingen uit over het liegen tegen Isaak, zegt hij: “misschien ( ulai) zal mijn vader mij voelen en zal ik een spotter in zijn ogen zijn”. [9] De commentaren wijzen erop dat er in het Hebreeuws twee woorden worden gebruikt die ‘misschien’ kunnen – ‘pen‘ en ‘ulai‘ betekenen. Zij merken op dat ‘pen‘ altijd een negatief gevolg aangeeft, terwijl ‘ulai‘ verwijst naar een positief resultaat. Dat is het geval, Jacob had het woord ‘pen‘ moeten gebruiken bij het uiten van zijn angst om ontdekt te worden door Isaac en niet ‘ulai‘. Het antwoord is dat Jacob op een diep niveau hoopte dat hij gepakt zou worden, ook al kende hij de rampzalige gevolgen daarvan. Toch was zijn gehechtheid aan de waarheid zo groot dat zijn terughoudendheid om door te gaan met de ‘leugen’ hem deed hopen dat hij gepakt zou worden. We leren hieruit dat wanneer een persoon zich in een situatie bevindt waarin hij moet liegen, hij afkeer moet voelen om dit te moeten doen; als hij plezier voelt dan is de kans groot dat zijn bedoelingen niet zuiver zijn. Mogen we allemaal de volledige gehechtheid van de waarheid in al zijn vormen van onze vader, Jacob, nastreven.

Rabbijn Yehonasan Gefen

Besef dat een vertaling altijd een vertaling is, daarom ook de verwijzing naar het origineel: The Guiding Light Parshat Vayetzei: Jacob – The Man of Truth (aish.com)

Opmerkingen van Angelique; wat leren wij hiervan?

We hebben allemaal karaktereigenschappen die ons goed afgaan, die we belangrijk vinden en hoog in het vaandel hebben. We moeten echter altijd het grotere belang van onze naaste in het oog houden en ons gedrag daarop aanpassen om hem goed te doen. Dat wil soms zeggen dat we gebruik moeten maken van karaktereigenschappen die we als minder goed ervaren of lastig vinden om in te zetten.


[1] Micha, 7:20.

[2] Zie Bereishit, Ch.27 voor het volledige verhaal.

[3] Divrei Yirmiyah, geciteerd in Artscroll Chumash, Stone Edition, p. 135.

[4] Emet LeYaakov, Bereishit, 27:12.

[5] Zie Rashi, Bereishit, 33:14 die uitlegt hoe Jakobs woorden uiteindelijk waarachtig waren, omdat ze zullen worden vervuld wanneer het Joodse volk de natie Esau op de berg Seir zal beoordelen.

[6] Zie Bereishis, Hfdst. 34 voor het volledige verhaal.

[7] Emes LeYaakov, Bereishis, 34:13.

[8] Bereishis, 18:13, Rashi, citerend Bereishis Rabbah, 48:18.

[9] Bereishis, 27:12.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *